📌 Kısaca Bilmeniz Gerekenler
- DBS elektrotları herkeste aynı beyin bölgesine yerleştirilmez.
- Parkinson hastalığında en sık kullanılan hedefler subtalamik çekirdek (STN) ve globus pallidus internus (GPi) bölgesidir.
- Esansiyel tremorda ventral intermediate talamik çekirdek (VIM) sık kullanılan hedeflerden biridir.
- Hedef seçimi baskın semptom, ilaç yanıtı, bilişsel durum, ilaç azaltma hedefi ve yan etki risklerine göre yapılır.
- Elektrotun yalnız hedef çekirdeğe değil, çekirdeğin uygun fonksiyonel bölümüne yerleştirilmesi önemlidir.
DBS elektrotları hastalığın türüne ve tedavi edilmek istenen belirtiye göre beynin farklı derin bölgelerine yerleştirilir. Parkinson hastalığında en sık STN ve GPi, tremorda ise VIM gibi hedefler kullanılır.
Elektrotlar Parkinson Hastalığında Nereye Yerleştirilir?
Parkinson hastalığında en sık kullanılan iki hedef subtalamik çekirdek (STN) ve globus pallidus internus (GPi) bölgesidir. Her iki hedef de titreme, rijidite, bradikinezi ve motor dalgalanmaları azaltmada etkili olabilir.
Kılavuz ve karşılaştırmalı çalışmalar, STN ve GPi’nin motor fayda açısından benzer etkinlik gösterebildiğini; STN’nin ilaç azaltma hedefinde daha avantajlı, GPi’nin ise diskinezi kontrolünde bazı hastalarda öne çıkabildiğini belirtmektedir.
Elektrotlar Tremor İçin Nereye Yerleştirilir?
Esansiyel tremor ve baskın tremor tablolarında talamusun ventral intermediate çekirdeği (VIM) klasik hedeflerden biridir. VIM özellikle tremoru azaltır ancak Parkinson’daki bradikinezi veya rijidite gibi diğer motor belirtileri yeterince hedeflemez.
Bu nedenle Parkinson hastasında yalnız titreme değil, motor dalgalanma ve rijidite de önemliyse STN veya GPi daha uygun olabilir. Hedef seçimi belirtilerin tümüne bakılarak yapılır.
Hedefin Tam Olarak Hangi Noktası Seçilir?
Hedef çekirdeğin adı tek başına yeterli değildir. Elektrot, çekirdeğin motor devrelerle ilişkili belirli bölümüne yönlendirilir. Örneğin GPi içinde klinik etkinliği daha yüksek ve yan etki eşiği daha uygun alt bölgeler hedeflenebilir.
2024 tarihli çok merkezli GPi hedefleme çalışması, elektrot konumundaki küçük farklılıkların bile klinik sonuçları etkileyebileceğini göstermiştir. Bu nedenle hedefleme milimetrik hassasiyet gerektirir.
Elektrotların ucunda birden fazla temas noktası bulunur. Ameliyat sonrası programlamada farklı kontaklar ayrı ayrı veya birlikte kullanılabilir. Bu özellik, elektrot hedefin uygun bölümünde olduğunda cerrahi konumu değiştirmeden elektrik alanının yönü ve kapsamı üzerinde belirli bir esneklik sağlar.
İki taraflı belirtileri bulunan hastalarda her iki hemisfere elektrot yerleştirilebilir. Ancak semptomlar belirgin biçimde tek taraflıysa veya klinik nedenlerle aşamalı yaklaşım tercih ediliyorsa tek taraflı implantasyon da mümkündür. Karar hastanın işlev kaybı ve risk profiline göre verilir.
| Hastalık / Belirti | Sık Kullanılan Hedef | Temel Amaç |
|---|---|---|
| Parkinson hastalığı | STN | Motor belirtileri ve motor dalgalanmaları azaltmak; ilaç azaltma olasılığı |
| Parkinson hastalığı | GPi | Motor belirtiler ve diskinezi kontrolü |
| Esansiyel tremor | VIM | Tremoru azaltmak |
| Baskın tremorlu Parkinson | VIM seçilmiş olgularda | Özellikle tremoru hedeflemek |
Prof. Dr. Erdinç Özek’in Klinik Değerlendirmesi
Prof. Dr. Erdinç Özek’e göre, DBS hedefi yalnız tanı adına göre seçilmemelidir. Aynı Parkinson tanısına sahip iki hastadan birinde baskın sorun tremor ve ilaç dalgalanması iken diğerinde diskinezi veya ilaç yan etkileri olabilir. Bu farklılıklar STN ve GPi arasında seçim yaparken önem taşır.
Hedef Seçiminden Elektrot Yerleşimine Hasta Yolculuğu
- Tanı ve baskın motor belirtiler belirlenir.
- Levodopa yanıtı ve ilaç yan etkileri değerlendirilir.
- MR ile hedef çekirdek ve güvenli cerrahi yol planlanır.
- Elektrot stereotaktik olarak hedefe ilerletilir.
- Gerekirse mikroelektrot kaydı veya klinik testlerle konum doğrulanır.
- Ameliyat sonrası DBS programlaması ile en uygun kontaktlar seçilir.
Prof. Dr. Erdinç Özek’e göre, doğru hedef seçimi kadar elektrotun hedef içindeki konumu da önemlidir; iyi programlama için yeterli terapötik alan sağlayan yerleşim amaçlanır.
Sıkça Sorulan Sorular
DBS elektrotları beynin iki tarafına mı takılır?
Belirtilerin dağılımına göre tek taraflı veya iki taraflı yerleştirme yapılabilir.
STN ile GPi arasında ne fark vardır?
Her ikisi motor belirtileri iyileştirebilir; ilaç azaltma ve diskinezi gibi hedefler seçimde rol oynar.
VIM Parkinson için kullanılabilir mi?
Baskın tremoru hedeflemek için seçilmiş hastalarda düşünülebilir; diğer Parkinson motor belirtilerini yeterince kapsamaz.
Elektrot yanlış yere giderse ne olur?
Klinik yarar azalabilir veya yan etki eşiği düşebilir; görüntüleme ve programlama ile konum değerlendirilir.
Elektrotların yeri sonradan değiştirilebilir mi?
Programlama ile farklı kontaklar seçilebilir; fiziksel elektrot konumunu değiştirmek ise yeniden cerrahi gerektirir.
DBS elektrotlarının hedefi hastalığın adına değil, hastanın klinik hedeflerine ve beyin anatomisine göre kişiselleştirilir.
Kaynaklar
- National Institute of Neurological Disorders and Stroke, “Deep Brain Stimulation (DBS)” — ninds.nih.gov
- PubMed, “Deep Brain Stimulation Target Selection for Parkinson’s Disease” — pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- PubMed, 2024 – “Precision targeting in the globus pallidus interna” — pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
