Derin Beyin Stimülasyonu Kimlere Uygulanabilir?

Derin beyin stimülasyonu, ilaç tedavisine rağmen günlük yaşamı belirgin etkileyen motor belirtileri devam eden ve cerrahi değerlendirmede uygun bulunan seçilmiş hastalara uygulanabilir. En sık Parkinson hastalığı, esansiyel tremor ve distoni gibi hareket bozukluklarında gündeme gelir.

Derin Beyin Stimülasyonu Kimlere Uygulanabilir?

DBS için temel aday grubu, tanısı netleşmiş ve standart tedavilere rağmen hedef belirtileri yeterince kontrol edilemeyen hastalardır. NINDS, yöntemin Parkinson hastalığı, distoni, esansiyel tremor ve epilepsi gibi bazı nörolojik bozuklukların belirtilerini azaltmak amacıyla kullanılabildiğini; ancak hastalığı ortadan kaldıran bir tedavi olmadığını belirtmektedir.

Uygunluk yalnızca hastalığın adına göre belirlenmez. Hangi belirtinin ameliyatla hedeflendiği, bu belirtinin ilaçlara verdiği yanıt, hastanın bilişsel ve psikiyatrik durumu, beyin görüntülemeleri ve cerrahi riskler birlikte incelenir. Bu nedenle aynı tanıya sahip iki kişi için farklı kararlar çıkabilir.

Parkinson Hastalığında Derin Beyin Stimülasyonu Kimlerde Gündeme Gelir?

Parkinson hastalığında DBS en çok motor dalgalanmalar, rahatsız edici diskineziler veya ilaçla yeterince kontrol edilemeyen tremor nedeniyle değerlendirilir. 2025 tarihli uluslararası uzman uzlaşısında, optimal tıbbi tedaviye rağmen işlevselliği veya yaşam kalitesini etkileyen motor dalgalanma ve diskinezilerin DBS değerlendirmesine yönlendirme gerekçelerinden biri olduğu belirtilmektedir.

Aynı uzlaşı, ilaçla kontrol edilemeyen belirgin tremorun da değerlendirme nedeni olabileceğini vurgular. Bunun yanında levodopaya objektif yanıt gösterdiği hâlde ilacın yan etkileri nedeniyle sürdürülebilir tedavi alamayan bazı hastalar da cerrahi adaylık açısından incelenebilir.

DBS Esansiyel Tremor ve Distonide Kimlere Uygulanabilir?

Esansiyel tremorda, ilaçlara rağmen yazı yazma, yemek yeme, bardak tutma veya mesleki işleri yapma gibi günlük faaliyetleri belirgin etkileyen tremor varlığında cerrahi seçenekler değerlendirilebilir. DBS’de hedef çoğunlukla tremor devresiyle ilişkili talamik bölgeler ve bağlantılı ağlardır.

Distonide ise özellikle ilaçlar, botulinum toksini veya diğer uygun yaklaşımlarla yeterli kontrol sağlanamayan ve istemsiz kasılmaların işlev kaybına yol açtığı seçilmiş hastalar değerlendirilir. Distoninin nedeni ve alt tipi cerrahi yanıtı etkileyebileceğinden tanısal sınıflandırma önem taşır.

Prof. Dr. Erdinç Özek’ın Klinik Değerlendirmesi

DBS için yapılan ilk görüşmelerde hastalar çoğu zaman “hastalığım var, pil takılabilir mi?” sorusuna evet-hayır cevabı bekliyor. Prof. Dr. Erdinç Özek’e göre, adaylık değerlendirmesinde daha anlamlı soru “hangi belirtiyi hedefliyoruz ve bu belirti DBS ile değişebilir mi?” olmalıdır. Özellikle Parkinson hastalığında dengesizlik, konuşma bozukluğu veya bilişsel gerileme gibi levodopaya yanıt vermeyen belirtiler baskınsa, yalnızca tanının varlığı ameliyat için yeterli gerekçe oluşturmaz. Hedef belirtinin doğru seçilmesi, ameliyat beklentisinin gerçekçi kurulmasını sağlar.

DBS Adaylığı İçin Hasta Yolculuğu

1. Tanı ve hastalık öyküsü hareket bozuklukları konusunda deneyimli nöroloji ekibi tarafından gözden geçirilir.
2. İlaçların ne kadar yarar sağladığı, yan etkiler ve gün içindeki motor dalgalanmalar ayrıntılı olarak kaydedilir.
3. Nörolojik muayene ile hedeflenebilecek belirtiler ve DBS’ye zayıf yanıt vermesi beklenen belirtiler ayrılır.
4. Beyin görüntüleme, nöropsikolojik testler ve gerektiğinde psikiyatri değerlendirmesi tamamlanır.
5. Nöroşirürji ekibi cerrahi riskleri, hedef seçimini ve cihaz implantasyon sürecini değerlendirir.
6. Multidisipliner toplantıda beklenen yarar ile cerrahi ve uzun dönem takip yükü birlikte ele alınır.

Prof. Dr. Erdinç Özek’e göre, DBS kararı tek bir “uygunluk testi” sonucu verilmemelidir. Güncel uzman uzlaşıları da yaşın, hastalık süresinin veya tek bir motor skorun tek başına adaylığı belirlememesi gerektiğini; hastanın işlevselliği ve hedef belirtilerinin birlikte değerlendirilmesini önermektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

İlaçlar hâlâ işe yarıyorsa DBS yapılabilir mi?

Evet, bazı Parkinson hastalarında ilaçların belirli saatlerde iyi etki göstermesi DBS açısından olumsuz değil, aksine hedef motor belirtilerin dopaminerjik tedaviye duyarlı olduğunu gösterebilir. Sorun ilacın etkisinin kısa sürmesi, motor dalgalanma veya diskinezi ise DBS yine değerlendirilebilir.

Sadece titremesi olan biri DBS adayı olabilir mi?

İlaç tedavisine rağmen günlük yaşamı belirgin etkileyen tremor varlığında DBS değerlendirmesi yapılabilir. Esansiyel tremor ve tremor baskın Parkinson bu açıdan farklı klinik değerlendirme yollarına sahiptir.

DBS için hastalık çok ilerlemiş olmalı mı?

Hayır. Güncel yaklaşım, hastalık süresi veya evresini tek başına belirleyici kabul etmez. Önemli olan hedef belirtilerin günlük yaşama etkisi, diğer tedavilere yanıt ve cerrahiden beklenen yararın risklerden fazla olmasıdır.

Bilişsel sorunları olan herkes DBS dışında mı kalır?

Belirgin demans DBS açısından güçlü bir olumsuzluk olarak kabul edilir. Hafif bilişsel değişikliklerde ise karar daha ayrıntılı nöropsikolojik değerlendirme ve hedef seçimine göre kişiselleştirilir.

DBS için hangi doktorlar değerlendirme yapar?

Hareket bozuklukları konusunda çalışan nörolog ve fonksiyonel nöroşirürji uzmanı temel ekipte yer alır. Nöropsikolog, psikiyatri, anestezi ve diğer branşlar hastanın durumuna göre sürece katılabilir.

Sonuç

DBS, doğru tanısı konmuş, hedef belirtileri diğer tedavilere rağmen günlük yaşamı etkileyen ve multidisipliner değerlendirmede cerrahi yararı anlamlı bulunan seçilmiş hastalara uygulanabilir. Kararın temelinde hastalık adından çok hedef belirti, ilaç yanıtı, bilişsel-psikiyatrik durum ve cerrahi risk yer alır.