📌 Kısaca Bilmeniz Gerekenler
- DBS öncesindeki bilişsel değerlendirme yalnızca hafızaya bakmaz; dikkat, yürütücü işlevler, öğrenme-bellek, dil, görsel-mekânsal beceriler, duygu durum ve davranışsal belirtiler birlikte incelenir.
- 2026 tarihli sistematik derleme 34 çalışma ve 3.783 DBS hastasını değerlendirmiş; global biliş, yürütücü işlev ve belleğin ameliyat sonrası bazı bilişsel ve işlevsel sonuçlarla ilişkili olabileceğini bildirmiştir.
- Güncel uzman uzlaşısına göre tek bir bilişsel test veya tek bir puan DBS adaylığını tek başına belirlememelidir. Bilimsel olarak doğrulanmış evrensel bir DBS kesme puanı bulunmamaktadır.
- Ameliyat öncesi ölçüm, ameliyat sonrasında bellek, sözel akıcılık, dikkat veya duygu durumunda değişiklik olursa karşılaştırma yapılabilecek bir başlangıç düzeyi oluşturur.
Nöropsikolojik Test, DBS adaylığında bilişsel ve psikiyatrik riskleri ayrıntılı değerlendirmek için kullanılır. Amaç hastayı tek bir puanla “uygun” veya “uygun değil” diye sınıflandırmak değil; bellek, dikkat, planlama, dil, görsel-mekânsal beceriler ve duygu durum profilini motor değerlendirme ve klinik öyküyle birlikte yorumlamaktır.
Nöropsikolojik Test DBS Öncesinde Neyi Değerlendirir?
Derin beyin stimülasyonu motor belirtileri hedefleyen bir nöromodülasyon yöntemidir; ancak Parkinson hastalığı yalnızca titreme, sertlik ve hareket yavaşlığından oluşmaz. Bilişsel değişiklikler, depresyon, anksiyete, dürtü kontrol sorunları ve davranışsal belirtiler de cerrahi adaylığın risk-yarar dengesini etkileyebilir.
Parkinson’s Foundation’ın cerrahi tedavi rehberi, DBS öncesinde bellek ve düşünme alanlarını değerlendiren bir nöropsikolojik bataryanın kullanılmasını; belirgin kafa karışıklığı, bellek sorunu veya tedavi edilmemiş duygu durum sorunlarının araştırılmasını önermektedir. Bu değerlendirme, levodopa yanıt testi veya nörolojik muayenenin yerine geçmez; farklı bir klinik soruya cevap verir.
2026 yılında yayımlanan sistematik derleme, DBS öncesi nöropsikolojik değerlendirmenin Parkinson hastalarında standart adaylık sürecinin bir parçası olduğunu belirtmektedir. Çalışmada global biliş, yürütücü işlev ve bellek en sık incelenen prognostik alanlar arasında yer almış; hiçbir tek testin diğerlerinden üstün bir öngörü aracı olduğu gösterilememiştir.
| Değerlendirilen Alan | Ne İncelenir? | DBS Açısından Neden Önemlidir? |
|---|---|---|
| Öğrenme ve bellek | Yeni bilgiyi öğrenme, gecikmeli hatırlama ve tanıma | Başlangıç düzeyini belirlemeye ve sonraki değişimi karşılaştırmaya yardım eder. |
| Dikkat ve işlem hızı | Odaklanma, zihinsel tempo ve dikkati sürdürme | Günlük işlevi ve diğer test sonuçlarının yorumunu etkileyebilir. |
| Yürütücü işlevler | Planlama, zihinsel esneklik, problem çözme ve dürtü kontrolü | Parkinson’da sık etkilenebilen frontostriatal işlevler hakkında bilgi verir. |
| Dil | Adlandırma, kelime bulma ve sözel akıcılık | Ameliyat sonrası sözel akıcılık değişiklikleri için başlangıç ölçümü oluşturur. |
| Görsel-mekânsal beceriler | Şekil, konum ve mekânsal ilişkileri işleme | Daha yaygın bilişsel etkilenmenin anlaşılmasına katkı sağlar. |
| Duygu durum ve davranış | Depresyon, anksiyete, dürtüsellik ve diğer psikiyatrik belirtiler | Ameliyat öncesi ele alınması gereken riskleri ve takip gereksinimini belirlemeye yardım eder. |
DBS Adaylığında Bilişsel ve Psikolojik Bulgular Neden Önemlidir?
DBS motor belirtilerde yarar sağlayabilse de bilişsel işlevleri tedavi etmek amacıyla uygulanmaz. Güncel uzman önerileri, ameliyat sonrasında sözel akıcılıkta azalma gibi nöropsikolojik değişikliklerin görülebileceğini ve ameliyat öncesi bilişsel-davranışsal değerlendirmenin kişiye özgü risk-yarar profilini anlamaya yardımcı olduğunu belirtmektedir.
2026 tarihli uzman uzlaşısında, bilişsel performans için DBS adaylığını otomatik olarak belirleyen bilimsel bir kesme puanı olmadığı açıkça vurgulanmıştır. Hafif bilişsel bozukluğu bulunan bazı hastalar motor belirtiler açısından DBS’den yarar görebilir. Bu nedenle bilişsel bozukluğun derecesi, günlük yaşama etkisi, olası nedenleri ve ameliyat sonrası kafa karışıklığı veya bilişsel kötüleşme riski birlikte değerlendirilir.
Depresyon, anksiyete veya dürtü kontrol bozukluğu da otomatik olarak “ameliyat yapılamaz” anlamına gelmez. Uzman önerileri, psikiyatrik belirtilerin şiddetini, günlük yaşama etkisini ve tedavi durumunu belirlemeyi; gerekli olduğunda DBS öncesinde psikiyatri veya psikoterapi desteği planlamayı önermektedir. Aktif intihar düşüncesi, kontrolsüz psikoz veya ciddi davranışsal sorunlar daha kapsamlı değerlendirme gerektirir.
Fonksiyonel beyin cerrahisi yaklaşımında DBS kararı yalnızca cerrahın veya yalnızca nöroloğun değerlendirmesine dayanmaz. Hareket bozuklukları nörolojisi, beyin cerrahisi, nöropsikoloji ve gerektiğinde psikiyatri bulgularının aynı adaylık değerlendirmesinde buluşması güncel multidisipliner yaklaşımın temelidir.
Nöropsikolojik Test Sonucu DBS Kararını Nasıl Etkiler?
Test sonucu tek başına cerrahi kararı vermez. Güncel DBS sevk ve adaylık uzlaşısı, preoperatif değerlendirmenin nörolojik, nöroşirürjik ve nöropsikolojik değerlendirmeyi; ayrıca hasta ve ailesinin hedefleri ile beklentilerinin görüşülmesini içermesi gerektiğini belirtmektedir. Bilişsel veriler bu geniş karar tablosunun bir parçasıdır.
Kapsamlı değerlendirme, kısa bir tarama testinde görünmeyen hafif ancak klinik açıdan önemli bilişsel sorunları ortaya çıkarabilir. MoCA veya MMSE gibi global tarama skorları genel bilişsel durumu özetlemeye yardımcı olsa da uzman uzlaşısına göre kapsamlı değerlendirme yerine kullanılmamalıdır. Sonuçların eğitim düzeyi, dil, kültürel özellikler, motor yavaşlık, ilaç etkisi ve kaygı gibi etkenlerle birlikte yorumlanması gerekir.
2026 yılında yayımlanan 34 çalışma ve 3.783 hastalık sistematik derlemede global biliş, yürütücü işlev ve bellek ölçümlerinin ameliyat sonrası bazı bilişsel, işlevsel ve davranışsal sonuçlarla genel olarak destekleyici yönde ilişkileri saptanmıştır. Yazarlar kanıt kesinliğinin sınırlı olduğunu ve tek bir aracın üstün olmadığını belirterek klinik görüşme ile daha standart bir test çerçevesinin birlikte kullanılmasını önermiştir.
- Motor belirtiler, ilaç yanıtı ve hastalık öyküsü hareket bozuklukları uzmanı tarafından değerlendirilir.
- Bilişsel, duygusal ve davranışsal başlangıç profili nöropsikolojik değerlendirmeyle belirlenir.
- MR ve cerrahi değerlendirme ile anatomik ve tıbbi uygunluk incelenir.
- Belirlenen riskler hastanın DBS’den beklediği motor yararlarla karşılaştırılır.
- Gerekirse depresyon, anksiyete veya diğer psikiyatrik belirtiler için ameliyat öncesi tedavi planlanır.
- Multidisipliner ekip cerrahi adaylık ve takip gereksinimini birlikte değerlendirir.
Prof. Dr. Erdinç Özek’ın Klinik Değerlendirmesi
DBS öncesinde bilişsel değerlendirmeyi yalnızca “demans var mı?” taraması olarak görmek eksik kalır. Prof. Dr. Erdinç Özek’a göre, ameliyat öncesi bilişsel profil motor değerlendirme, ilaç yanıtı ve beyin görüntüleme bulgularıyla birlikte ele alınmalıdır. Dr. Özek’in DBS ve fonksiyonel beyin cerrahisi tedavi sayfalarında da ameliyat öncesi bilişsel değerlendirmeler adaylık sürecinin bir parçası olarak yer almaktadır. Bellek, dikkat veya yürütücü işlevlerde belirgin zayıflık saptanması motor yarar olasılığını otomatik olarak ortadan kaldırmaz; ancak ameliyat sonrası bilişsel riskin ve destek gereksiniminin daha açık konuşulmasını gerektirir. Tedavi edilmemiş belirgin duygu durum sorunları saptandığında ise önce bu durumun ele alınması cerrahi planlamayı değiştirebilir.
Testten Multidisipliner Karara Hasta Yolculuğu
Değerlendirme genellikle klinik görüşmeyle başlar. Hastanın eğitim ve çalışma geçmişi, günlük yaşamda unutkanlık veya dikkat sorunu yaşayıp yaşamadığı, ilaç kullanımı, duygu durumu ve aile gözlemleri ele alınır. Ardından farklı bilişsel alanları ölçen standart testler uygulanır. Sonuçlar yalnızca ham puan olarak değil, yaş ve eğitim gibi demografik özellikler ile Parkinson’a bağlı motor yavaşlık dikkate alınarak yorumlanır.
2026 tarihli sistematik derleme, merkezler arasında kullanılan test bataryalarının belirgin biçimde değişebildiğini ve bazı kapsamlı programların birden fazla ziyarette toplam 6–8 saat sürebildiğini bildirmektedir. Aynı çalışmanın yazarları klinik görüşmeyle birlikte yaklaşık 2 saatlik daha standart bir değerlendirme çerçevesi önermiştir. Bunlar bütün merkezlerde uygulanan zorunlu süreler değildir; testin uzunluğu merkeze ve klinik soruya göre değişebilir.
Prof. Dr. Erdinç Özek’a göre, test sonucunun en anlamlı olduğu aşama multidisipliner ekip görüşmesidir. Burada bilişsel profil tek başına değil; levodopa yanıtı, motor dalgalanmalar, görüntüleme, genel sağlık durumu ve hastanın beklentileriyle birlikte ele alınmalıdır. Test aynı zamanda ameliyat sonrası takipte kullanılabilecek bir başlangıç noktası oluşturur; daha sonra bilişsel veya davranışsal bir değişiklik ortaya çıkarsa ameliyat öncesi veriler karşılaştırma sağlar.
Sıkça Sorulan Sorular
DBS öncesi bilişsel değerlendirme ne kadar sürer?
Süre kullanılan test bataryasına ve merkeze göre değişir. 2026 sistematik derlemesi bazı merkezlerde değerlendirmelerin birden fazla ziyarette toplam 6–8 saate ulaşabildiğini, aynı çalışmanın yazarlarının ise yaklaşık 2 saatlik daha standart bir çerçeve önerdiğini bildirmektedir.
Test sonucu düşük çıkarsa DBS yapılamaz mı?
Tek başına düşük bir test puanı otomatik olarak DBS’yi dışlamaz. Güncel uzman uzlaşısında DBS adaylığı için bilimsel olarak doğrulanmış tek bir bilişsel kesme puanı bulunmadığı belirtilmektedir. Bozukluğun derecesi, günlük işlev üzerindeki etkisi ve diğer cerrahi yarar-risk faktörleri birlikte değerlendirilir.
MoCA testi DBS öncesinde yeterli midir?
MoCA genel bilişsel durumu hızlı biçimde taramak için yararlıdır; ancak tek başına kapsamlı değerlendirme yerine kullanılmamalıdır. Uzman önerileri bellek, dikkat, yürütücü işlev, dil ve görsel-mekânsal alanların daha ayrıntılı incelenmesini desteklemektedir.
Depresyon varsa beyin pili ameliyatı yapılamaz mı?
Depresyon tek başına mutlak engel değildir. Belirtilerin şiddeti, tedavi altında olup olmadığı, intihar düşüncesi veya başka psikiyatrik risklerin bulunup bulunmadığı değerlendirilir. Gerektiğinde DBS öncesinde psikiyatri desteği ve tedavi düzenlemesi planlanabilir.
Test ameliyattan sonra tekrar yapılır mı?
Her merkezde zorunlu bir tekrar takvimi yoktur. Ameliyat öncesi testler bilişsel ve duygusal başlangıç düzeyini kaydettiği için, ameliyat sonrasında bellek, sözel akıcılık, dikkat veya davranış değişikliği olduğunda karşılaştırma amacıyla yeniden değerlendirme yapılabilir.
Nöropsikolojik değerlendirme DBS hedefini belirler mi?
Tek başına belirlemez. STN veya GPi gibi hedeflerin seçimi motor belirtiler, ilaç gereksinimi, bilişsel ve psikiyatrik profil, yaş, yan etki riski ve hastanın tedavi hedefleriyle birlikte değerlendirilir. Nöropsikolojik bulgular kararın risk-yarar bölümüne katkı sağlayabilir.
Sonuç olarak DBS öncesindeki bilişsel değerlendirme, ameliyata onay veren veya engel koyan tek bir sınav değildir. Hastanın bilişsel ve psikolojik başlangıç profilini ortaya koyar, ameliyat sonrası risklerin daha gerçekçi konuşulmasına yardım eder ve multidisipliner adaylık kararına veri sağlar. Motor yarar beklentisi ile bilişsel-davranışsal risklerin aynı karar içinde değerlendirilmesi gerekir.
Bu içerik genel sağlık bilgilendirmesi amacı taşır; kişisel DBS adaylığı veya cerrahi kararın yerine geçmez.
Kaynaklar
- Pilitsis JG vd., 2026 — “Preoperative neuropsychological prognostic factors for deep brain stimulation in Parkinson’s disease” — pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Consensus expert recommendations, 2026 — “Referral of Parkinson’s disease patients for deep brain stimulation surgery” — ncbi.nlm.nih.gov
- National Institute of Neurological Disorders and Stroke — “Deep Brain Stimulation (DBS)” — ninds.nih.gov
- Parkinson’s Foundation — “Surgical Options: A Treatment Guide to Parkinson’s” — parkinson.org
- npj Parkinson’s Disease, 2025 — “Predicting cognition after subthalamic Deep Brain Stimulation in Parkinson’s Disease” — ncbi.nlm.nih.gov

