Derin Beyin Stimülasyonu Hangi Hastalıklarda Uygulanır?

Derin beyin stimülasyonu en çok Parkinson hastalığı, esansiyel tremor ve distoni gibi hareket bozukluklarında kullanılan cerrahi nöromodülasyon yöntemidir. Bunun yanında seçilmiş dirençli epilepsi ve ağır tedaviye dirençli OKB olgularında da gündeme gelebilir.

Derin Beyin Stimülasyonu Nedir?

DBS, stereotaktik yöntemle beynin seçilmiş bir bölgesine elektrot yerleştirilmesi ve bu elektrodun göğüs bölgesindeki programlanabilir nörostimülatöre bağlanmasıyla uygulanır. Cihazın verdiği elektriksel uyarılar, hastalıkla ilişkili sinir devrelerinin aktivitesini modüle eder.

Hedef bölge hastalığa göre değişir. Aynı tanıya sahip iki hastada bile baskın belirti, ilaç yanıtı ve bilişsel-psikiyatrik durum hedef seçimini etkileyebilir. Bu nedenle DBS, tanı konduğu anda otomatik olarak uygulanan bir yöntem değildir.

Derin Beyin Stimülasyonu Hangi Hareket Bozukluklarında Uygulanır?

MedlinePlus, DBS’nin Parkinson hastalığında ilaçlarla yeterince kontrol edilemeyen titreme, katılık, hareket yavaşlığı ve yürüme sorunları gibi belirtilerde kullanılabildiğini belirtmektedir. Esansiyel tremor ve distoni de uzun süredir nöromodülasyonun değerlendirildiği hareket bozuklukları arasındadır.

Derin Beyin Stimülasyonu Epilepsi ve OKB’de Kullanılır mı?

Evet, ancak bu alanlarda hasta seçimi ve düzenleyici koşullar daha özeldir. Epilepside özellikle ilaçlara dirençli fokal nöbetleri olan bazı yetişkinlerde talamusun anterior çekirdeğine yönelik DBS uygulanabilir. NIH’de yayımlanan 2024 tarihli derleme, DBS’nin rezektif epilepsi cerrahisine uygun olmayan bazı ilaç dirençli hastalarda nöromodülasyon seçeneklerinden biri olduğunu aktarmaktadır.

OKB’de DBS, ağır ve standart tedavilere dirençli olgularda bazı ülkelerde özel düzenlemeler altında kullanılmaktadır. ABD’de belirli DBS sistemi için 2009 yılında Humanitarian Device Exemption kapsamında izin verilmiştir. Bu, her OKB hastasının DBS adayı olduğu anlamına gelmez; psikiyatri, nöroşirürji ve nöropsikoloji değerlendirmesi birlikte yürütülür.

DBS Hangi Hastalıklarda Araştırılmaktadır?

MedlinePlus ve güncel bilimsel literatürde majör depresyon, Tourette sendromu, kronik ağrı ve bazı başka nöropsikiyatrik hastalıklarda DBS kullanımına ilişkin çalışmalar yer almaktadır. Ancak araştırma yapılması, yöntemin o hastalık için rutin standart tedavi olduğu anlamına gelmez.

Bu ayrım önemlidir: “DBS çalışılmıştır”, “DBS bazı merkezlerde seçilmiş hastalarda uygulanmıştır” ve “DBS yerleşik endikasyondur” ifadeleri aynı anlamı taşımaz. Hastalar internet üzerinde bir hastalığın DBS ile birlikte anıldığını gördüğünde, uygulamanın kendi ülkelerindeki onay durumunu ve bilimsel kanıt düzeyini ayrıca sormalıdır.

Prof. Dr. Erdinç Özek’ın Klinik Değerlendirmesi

DBS adaylığında hastalığın adından daha önemli olan nokta, hangi belirtinin hedeflendiği ve bu belirtinin nöromodülasyona yanıt verme olasılığıdır. Prof. Dr. Erdinç Özek’e göre, Parkinson’da örneğin levodopaya yanıt veren motor belirtiler ile ilaçla kontrol edilemeyen motor dalgalanmalar ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Aynı şekilde epilepsi veya OKB’de de “tanı var” demek cerrahi gerekçe için yeterli değildir. Klinik hedef net değilse, teknik olarak yapılabilir bir ameliyatın hastaya anlamlı katkı sağlaması beklenemez.

DBS Adaylığı Nasıl Değerlendirilir?

• Tanının doğruluğu ve hastalığın alt tipi gözden geçirilir.
• İlaçlara verilen yanıt ve ilaçlara rağmen devam eden hedef belirtiler belirlenir.
• Beyin MR görüntüleri ve hastalığa özgü testler değerlendirilir.
• Bilişsel durum ve psikiyatrik eşlik eden durumlar incelenir.
• Anestezi ve cerrahi riskler ele alınır.
• Hastanın DBS’den beklediği hedefin tıbbi olarak gerçekçi olup olmadığı konuşulur.

Prof. Dr. Erdinç Özek’e göre, multidisipliner değerlendirme yalnızca ameliyata engel aramak için yapılmaz; doğru hedefi, beklenen yararı ve hangi belirtilerin DBS’ye daha az yanıt verebileceğini ameliyattan önce ayırmak için yapılır.

Sıkça Sorulan Sorular

DBS sadece Parkinson hastalığında mı kullanılır?

Hayır. Esansiyel tremor ve distoni DBS’nin diğer yerleşik hareket bozukluğu kullanım alanlarıdır. Seçilmiş epilepsi ve tedaviye dirençli OKB olgularında da kullanılabilir.

Depresyonda DBS standart tedavi midir?

Hayır. Tedaviye dirençli depresyonda DBS üzerine klinik araştırmalar bulunmaktadır; ancak kullanım durumu ülkeye, düzenleyici onaya ve araştırma protokolüne göre değişir.

Epilepside DBS ile VNS aynı şey mi?

Hayır. DBS’de elektrot beynin belirli derin bölgesine yerleştirilir. VNS’de ise elektrot boyundaki sol vagus sinirine bağlanır ve uyarı bu sinir üzerinden beyne iletilir.

DBS hastalığın ilerlemesini durdurur mu?

DBS esas olarak semptom kontrolü için kullanılır. Örneğin Parkinson hastalığında motor belirtileri azaltabilir; ancak hastalığın altta yatan nörodejeneratif sürecini durdurduğu kabul edilmez.

DBS kararı hangi branşlar tarafından verilir?

Hastalığa göre nöroloji, beyin ve sinir cerrahisi, psikiyatri, nöropsikoloji ve gerektiğinde diğer branşların birlikte değerlendirmesi gerekebilir. Özellikle hareket bozuklukları ve epilepsi cerrahisinde ekip yaklaşımı önem taşır.

Sonuç

DBS en yerleşik olarak Parkinson, esansiyel tremor ve distonide; seçilmiş koşullarda epilepsi ve ağır tedaviye dirençli OKB’de uygulanabilir. Diğer bazı nöropsikiyatrik hastalıklarda araştırmalar sürmektedir. Uygunluk, tanıdan çok hedef belirti ve kapsamlı aday değerlendirmesi üzerinden belirlenir.