Kemik İliğinden Kök Hücre Nasıl Alınır?

Kemik iliğinden kök hücre nasıl alınır sorusu, donörlük düşünen kişilerin en sık sorduğu sorular arasındadır. Pek çok kişinin “ilik almak” diye tarif ettiği işlem aslında iki oldukça farklı prosedürü kapsar; hangisinin uygulanacağı hem donörün hem de alıcının koşullarına göre belirlenir.

Yöntem 1: Doğrudan Kemik İliği Aspirasyonu

Losante Hastanesi’nin ve Memorial Hastanesi’nin klinik protokol açıklamalarına göre kemik iliği aspirasyon yöntemi şu adımlardan oluşur:

1. Hazırlık ve anestezi: Donör steril ameliyathane koşullarına alınır; genel veya spinal (belden uyuşturma) anestezi uygulanır.
2. Toplama: Özel kemik iliği alma iğneleriyle her iki kalça kemiğinden (iliak krest) yaklaşık 1 litre iliği toplanır. İşlem süresi genellikle 1–2 saattir.
3. Filtreleme: Toplanan ilik, karışmış yağ ve küçük kemik parçalarını ayırmak için özel filtrelerden geçirilir.
4. Saklama veya direkt kullanım: Hemen kullanılmayacaksa özel sıvı içinde dondurulur; kullanılacağı zaman çözdürülerek IV kateter aracılığıyla alıcıya verilir.
5. Donörün toparlanması: Donör 24 saat gözlem altında tutulur; kalça bölgesinde birkaç gün hassasiyet görülebilir. Vücut kaybedilen hücreleri 4–6 haftada yeniler.

Yöntem 2: G-CSF Sonrası Periferik Kandan Apherezi

Yeditepe Hastaneleri’nin açıklamasına ve Baskent Hastaneleri’nin klinik rehberine göre periferik kan yönteminde kök hücreler ameliyathaneye girmeden toplanır. Süreç iki aşamadan oluşur:

1. Mobilizasyon (4–5 gün): Donöre cilt altına G-CSF (granülosit koloni uyarıcı faktör) enjeksiyonları yapılır. Bu ilaç kemik iliğindeki kök hücrelerin kana geçmesini sağlar. Kemik ağrısı ve baş ağrısı bu dönemde görülebilen yan etkilerdir; genellikle hafiftir ve ağrı kesiciyle kontrol edilebilir.
2. Apherezi (4–6 saat): Beşinci günde donör apherezi cihazına bağlanır. Kolundaki ya da büyük bir toplardamarına yerleştirilen kateter aracılığıyla kan cihazdan geçirilir, kök hücreler ayrıştırılır ve kalan kan donöre geri verilir. Anestezi gerekmez; donör işlem boyunca uyanıktır.

Toplanan Kök Hücreler Alıcıya Nasıl Verilir?

Kanserlemucadele.com.tr’nin derlediği bilgiye göre, toplanan kök hücreler alıcıya kan transfüzyonuna benzer biçimde IV kateter aracılığıyla verilir; bu işlem 1 saatten az sürer. Alıcının vücuduna giren kök hücreler kemik iliğine ulaşmak için yaklaşık 24 saat hareket eder; ardından büyümeye, çoğalmaya başlar ve kemik iliğinin tekrar sağlıklı kan hücreleri üretmesine katkıda bulunur. Engraftmanın tamamlanması genellikle 10–28 gün alır.

Prof. Dr. Erdinç Özek’in Klinik Değerlendirmesi

Kemik iliği bağışı düşünen kişilerin klinik pratiğimde en çok sorduğu soru şudur: “Kemiklerimi delerler mi, çok mu acır?” Bu soru, prosedürün yanlış anlaşılmasından kaynaklanır. Prof. Dr. Erdinç Özek’e göre günümüzde en sık kullanılan yöntem, ameliyathane ve anestezi gerektirmeyen periferik kan apherezi yöntemidir. Donör sabah kliniğe gelir, apherezi cihazına bağlanır ve birkaç saat sonra evine döner. Kemik iliği aspirasyonu ise hâlâ geçerli ve bazı vakalarda tercih edilen bir yöntemdir; ancak donör bunu anestezi altında deneyimler, prosedür boyunca ağrı hissetmez. Asıl dikkat edilmesi gereken nokta G-CSF’nin yan etkileridir; kemik ağrısı bu süreçte yaşanan en sık şikayettir ve donörün bu konuda önceden bilgilendirilmesi gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kemik iliğinden kök hücre alınması tehlikeli mi?

Her iki yöntem de büyük ölçüde güvenlidir. Kemik iliği aspirasyonunda temel risk genel anesteziye bağlıdır; prosedürün kendisi donörde kalıcı bir hasar bırakmaz. Periferik kan yönteminde ise G-CSF’nin ciddi komplikasyon riski düşüktür; dalak büyümesi gibi nadir yan etkiler bildirilmiş olmakla birlikte rutin izlemde takip edilir.

Kemik iliği verildikten sonra donör ne kadar sürede toparlanır?

Kemik iliği aspirasyonunda donör 24 saat gözlem sonrası taburcu edilir; işlem bölgesindeki hassasiyet 3–7 günde geçer. Periferik kan yönteminde ise donör aynı gün eve döner; G-CSF kaynaklı kemik ağrısı varsa 1–3 günde geriler. Her iki yöntemde de donörün kan yapıcı kapasitesi tam olarak geri kazanılır.

Kemik iliği alımı için kaç yaşında olmak gerekir?

Kemik iliği nakli donörlüğü için genel yaş sınırı 18–60 arasıdır; ancak bazı merkezlerde bu sınırlar bireysel sağlık değerlendirmesine göre esnetilebilir. Çocuklarda donörlük, ebeveyn onamı ve çocuk hematoloji uzmanının onayıyla değerlendirilebilir.

Apherezi sırasında donör ne hisseder?

Apherezi sırasında kullanılan sitrat antikoagülanı, dudak çevresinde uyuşma ve hafif titreme gibi geçici belirtilere yol açabilir; bu belirtiler cihazın yavaşlatılmasıyla dakikalar içinde düzelir. Donör işlem boyunca uyanık, oturur ya da uzanır pozisyonda bulunur; çoğu kişi bu süreyi kitap okuyarak veya telefon kullanarak geçirir.