Kemik iliği nakli, modern tıbbın hematolojik kanserler ve genetik geçişli kan hastalıkları karşısındaki en güçlü tedavi yöntemlerinden biridir.
Bu prosedür, işlevini yitirmiş veya hastalıklı hücrelerle dolmuş olan kemik iliğinin, sağlıklı kök hücrelerle yer değiştirilerek vücudun kan üretim mekanizmasının yeniden başlatılması işlemidir
Kemik İliği Nakli (Kök Hücre Nakli) Nedir?
Halk arasında “kemik iliği nakli” olarak bilinen bu işlem, tıbbi literatürde Hematopoetik Kök Hücre Nakli olarak adlandırılır. İşlem, sanılanın aksine cerrahi bir doku nakli (böbrek veya karaciğer nakli gibi) değil; sağlıklı kök hücrelerin damar yoluyla hastaya verilmesi sürecidir.
Kök Hücrelerin Vücuttaki Görevi ve Önemi
Kök hücreler, vücudumuzun “hammaddesi” olan özelleşmemiş hücrelerdir. Kemik iliğinde yerleşmiş olan hematopoetik kök hücrelerin temel görevi; hayatın devamlılığı için kritik olan üç ana kan hücresine dönüşmektir:
Eritrositler (Alyuvarlar): Dokulara oksijen taşır.
Lökositler (Akyuvarlar): Vücudu enfeksiyonlara karşı koruyan bağışıklık askerleridir.
Trombositler (Kan Pulcukları): Kanın pıhtılaşmasını sağlayarak kanamayı durdurur.
Kemik İliği Nakli Neden Yapılır?
Kemik iliği naklinin temel amacı, hastalıklı kemik iliğini ortadan kaldırmak ve yerine sağlıklı, fonksiyonel bir bağışıklık sistemi inşa etmektir. Bu tedaviye genellikle şu iki ana sebepten dolayı başvurulur:
Kemik İliği Yetersizliği: İliğin yeterli kan hücresi üretemediği durumlar.
Kötü Huylu Hastalıklar: Kemik iliğinin kanser hücreleri tarafından istila edildiği veya yüksek doz kemoterapi ile bu hücrelerin temizlenmesi gereken durumlar.
[Şema/Görsel İhtiyacı: Kök Hücrelerin Farklılaşma Süreci ve Kan Hücrelerine Dönüşümü]
Kemik İliği Nakli Hangi Hastalıklarda Uygulanır?
Nakil kararı; hastanın yaşı, genel sağlık durumu ve hastalığın genetik risk faktörleri göz önünde bulundurularak verilir.
Allojeneik Kök Hücre Nakli Yapılan Hastalıklar
Allojeneik nakil, sağlıklı bir vericiden (donör) alınan hücrelerin kullanıldığı yöntemdir. Genellikle şu hastalıklarda temel tedavi seçeneğidir:
Akut Lösemiler (AML, ALL): Özellikle yüksek riskli veya nüks etmiş vakalarda.
Miyelodisplastik Sendrom (MDS): Kemik iliğinin hatalı hücre ürettiği “pre-lösemi” durumları.
Ağır Aplastik Anemi: Kemik iliğinin tamamen boşaldığı yetmezlik tabloları.
Kronik Lösemiler: İlaç tedavisine direnç gösteren KML vakaları.
Otolog Kök Hücre Nakli Yapılan Hastalıklar
Hastanın kendi sağlıklı hücrelerinin dondurulup saklandığı ve yüksek doz kemoterapi sonrası geri verildiği yöntemdir:
Multiple Miyelom: Kemik iliği plazma hücre kanserinde standart tedavi protokolüdür.
Hodgkin ve Non-Hodgkin Lenfoma: Hastalığın nüks ettiği veya standart tedavilere dirençli olduğu durumlarda uygulanır.
Bazı Solid Tümörler: Yüksek doz ilaç tedavisi gerektiren belirli kanser türleri.
Çocuklarda Kemik İliği Nakli ve Pediatrik Kullanım Alanları
Pediatrik nakil süreçleri, erişkinlerden farklı olarak genetik ve metabolik hastalıkları da kapsar. Prof. Dr. Erdinç Özek’e göre çocukluk çağında nakil, sadece kanser tedavisi değil, yaşam boyu sürecek kronik hastalıkların da çözümüdür:
Talasemi (Akdeniz Anemisi) ve Orak Hücreli Anemi: Genetik kan hastalıklarının kesin tedavisi için.
İmmün Yetmezlikler: Bağışıklık sisteminin doğuştan eksik olduğu durumlar.
Metabolik Hastalıklar: Bazı doğuştan gelen enzim eksiklikleri (Adrenolökodistrofi vb.).
| Hastalık Grubu | Nakil Türü Tercihi | Temel Amaç |
| Akut Lösemi | Genellikle Allojeneik | Hastalıklı iliği tamamen değiştirmek |
| Multiple Miyelom | Genellikle Otolog | Yüksek doz tedaviden sonra iliği kurtarmak |
| Akdeniz Anemisi | Daima Allojeneik | Sağlıklı genetik yapıda kan üretimi sağlamak |
Prof. Dr. Erdinç Özek: “Kemik iliği nakli, zamanlama ile doğrudan ilişkilidir. Hastalık hücre yükünün en düşük olduğu ‘remisyon’ döneminde yapılan nakillerde başarı şansı, dirençli hastalıklara göre çok daha yüksektir. Bu nedenle tedavi sürecinde nakil bir ‘son çare’ olarak değil, stratejik bir ‘iyileşme adımı’ olarak görülmelidir.”
Kök Hücre Nakli Çeşitleri Nelerdir?
Modern hematolojide nakil türleri, kök hücrenin kaynağına ve hastanın ihtiyacına göre kategorize edilir. Prof. Dr. Erdinç Özek, nakil türü seçiminde “kişiselleştirilmiş tedavi” prensibinin, komplikasyon riskini en aza indiren en kritik faktör olduğunu belirtmektedir.
Otolog Nakil: Kişinin Kendi Hücreleriyle Tedavi
Otolog nakilde hasta, hem donör hem de alıcı konumundadır. Bu yöntemde temel amaç, hastalığı yok etmek için verilen çok yüksek dozlu kemoterapinin kemik iliğinde oluşturacağı kalıcı hasarı telafi etmektir.
Süreç: Hastanın sağlıklı kök hücreleri toplanır, dondurulur ve yüksek doz tedavi sonrası hastaya geri verilir.
Avantajı: Doku uyumu sorunu yoktur ve “Graft Versus Host” (doku reddi) riski bulunmaz.
Allojeneik Nakil: Bağışçıdan (Donör) Alınan Hücrelerle Tedavi
Bir başkasından alınan kök hücrelerin nakledilmesidir. Bu yöntemde doku uyumu (HLA) en önemli kriterdir.
Tam Uyumlu Akraba: Genellikle kardeşlerden yapılan nakillerdir.
Akraba Dışı Tam Uyumlu: Kemik iliği bankaları (TÜRKÖK vb.) üzerinden bulunan gönüllü bağışçılardır.
Klinik Etki: Bağışçının bağışıklık hücreleri, hastanın vücudundaki kanserli hücreleri “yabancı” olarak algılayıp yok etme kapasitesine (Graft Versus Tumor etkisi) sahiptir.
Haploidentik Nakil: Yarı Uyumlu Aile Bireylerinden Nakil
Tam uyumlu donör bulunamadığı durumlarda, anne, baba, çocuk veya yarı uyumlu kardeşlerden yapılan nakildir. Son yıllarda gelişen “T-hücre manipülasyonu” teknikleri sayesinde başarı oranları tam uyumlu nakillere yaklaşmıştır. Acil nakil gerektiren vakalarda donör bekleme süresini ortadan kaldırdığı için hayati önem taşır.
Kordon Kanı Nakli: Plasenta ve Göbek Kordonu Kaynaklı Tedavi
Yeni doğan bebeklerin kordon kanından elde edilen kök hücrelerin kullanılmasıdır. Hücrelerin “saf ve tecrübesiz” olması sayesinde doku uyumu tam olmasa bile nakil başarısı sağlanabilir. Ancak hücre sayısı sınırlı olduğunda genellikle çocuk hastalar veya düşük kilolu yetişkinler için tercih edilir.
Kök Hücreler Nasıl Toplanır? (Donör Süreci)
Kök hücre toplama işlemi, donörün sağlığını riske atmadan, sterilizasyon standartları en üst düzeyde olan merkezlerde gerçekleştirilir.
Periferik Kandan Kök Hücre Toplama (Aferez Yöntemi)
Günümüzde en sık kullanılan yöntemdir. Donörün kemik iliğindeki kök hücreler, 4-5 gün boyunca uygulanan “büyüme faktörü” iğneleriyle kan dolaşımına (periferik kan) dökülür.
İşlem: Donör aferez cihazına bağlanır. Kan bir koldan alınır, cihaz kök hücreleri ayıkladıktan sonra kalan kanı diğer koldan donöre geri verir.
Konfor: Anestezi gerektirmez, günlük hayata hemen dönülebilir.
Kemik İliği Yoluyla Hücre Toplama (Ameliyathane Koşulları)
Bazı özel kan hastalıklarında (örneğin aplastik anemi) doğrudan kemik iliğinden toplama tercih edilebilir.
İşlem: Ameliyathane ortamında, genel veya lokal anestezi altında yapılır. Kalça kemiğinin (pelvis) arka kısmından özel iğneler yardımıyla ilik aspire edilir.
Süreç: Donör genellikle bir gece gözlem altında tutulduktan sonra taburcu edilir.
Kök Hücre Bağışçısı (Donör) Olma Şartları ve Yaş Sınırı
Bağışçı olmak hem etik hem de tıbbi sorumluluk gerektirir.
Yaş Sınırı: Gönüllü bağışçılar için standart yaş aralığı 18-50’dir (merkezlere göre 55’e kadar esneyebilir).
Sağlık Kriterleri: Bulaşıcı hastalığı (Hepatit, HIV vb.) bulunmayan, kronik organ yetmezliği veya aktif kanser öyküsü olmayan sağlıklı bireyler donör olabilir.
Güvence: Kök hücre bağışı, donörün vücudundaki hücre sayısını azaltmaz; vücut bu hücreleri kısa sürede yeniden üretir.
Prof. Dr. Erdinç Özek: “Donör adaylarının en büyük çekincesi olan ‘ilik alınırken felç kalma’ veya ‘vücudun zayıf düşmesi’ gibi inanışlar tıbbi dayanaktan yoksundur. Aferez yöntemiyle yapılan işlem, bir kan bağışından biraz daha uzun sürmesi dışında bağışçıya kalıcı bir yük getirmez.”
Tedavi Seçenekleri Karşılaştırma Tablosu
| Özellik | Otolog Nakil | Allojeneik Nakil | Haploidentik Nakil |
| Hücre Kaynağı | Hastanın kendisi | Tam uyumlu bağışçı | Yarı uyumlu akraba |
| Doku Reddi Riski | Yok | Var (Kontrol edilebilir) | Yüksek (Özel tedavi gerekir) |
| İyileşme Hızı | Daha hızlı | Orta | Daha dikkatli takip gerektirir |
| Temel Amaç | Yüksek doz kemoterapi desteği | Yeni bir bağışıklık sistemi | Acil donör ihtiyacını karşılama |
Kemik İliği Nakli Süreci ve Aşamaları
Kemik iliği nakli tek bir işlem değil, haftalar süren titiz bir süreçtir. Prof. Dr. Erdinç Özek, bu sürecin başarısının hastanın fiziksel hazırlığı kadar, klinik ekibin her aşamadaki proaktif takibine bağlı olduğunu vurgular.
Nakil Öncesi Hazırlık ve Kateter Yerleşimi
Nakil kararı alındıktan sonra hasta, kalp, akciğer, böbrek ve diş sağlığı dahil olmak üzere tepeden tırnağa kontrol edilir. Sürecin konforu için bir cerrah tarafından boyun veya göğüs bölgesindeki ana toplardamara santral venöz kateter (merkezi hat) yerleştirilir.
Neden Gerekli? Tüm kemoterapiler, antibiyotikler, kan ürünleri ve nakledilecek kök hücreler damar yolunu yıpratmadan bu hat üzerinden hastaya verilir.
Hazırlık Rejimi: Yüksek Doz Kemoterapi ve Radyoterapi
“Kondisyonlama” olarak da bilinen bu aşama, nakilden hemen önceki 5-10 günü kapsar.
Amaç: Hastalıklı hücreleri tamamen yok etmek ve yeni gelecek kök hücrelere kemik iliğinde “yer açmak”.
Uygulama: Hastalığın türüne göre sadece yüksek doz kemoterapi veya kemoterapi ile birlikte tüm vücut ışınlaması (TBI) uygulanır.
Nakil İşlemi: Kök Hücrelerin Hastaya Aktarılması
Hazırlık rejimi bittikten sonraki gün “sıfırıncı gün” (Day 0) olarak kabul edilir. Kök hücreler, kan nakline benzer bir yöntemle, daha önce takılan kateter aracılığıyla hastaya verilir.
Süre: İşlem genellikle 1-2 saat sürer. Hücreler, dolaşım yoluyla kemik iliği yataklarını bulup oraya yerleşecekleri bir yolculuğa çıkar.
Engraftman (Yamanma) Dönemi: Yeni Hücrelerin Çalışmaya Başlaması
Hücrelerin kemik iliğine yerleşip kan üretmeye başlaması genellikle 10 ila 21 gün sürer. Bu kritik bekleyişe engraftman denir.
Belirtisi: Hastanın kan sayımlarında (özellikle nötrofil ve trombosit) düzenli bir yükseliş gözlemlenmesiyle başarısı teyit edilir.
Nakil Sonrası Takip ve Karşılaşılabilecek Sorunlar
Nakil sonrası süreç, yeni bağışıklık sisteminin vücuda “tanıtılması” dönemidir. Bu evrede en yakın takip, olası komplikasyonların erken teşhisi için hayati önem taşır.
Graft Versus Host Hastalığı (GVHH) Nedir?
Sadece allojeneik (bağışçıdan yapılan) nakillerde görülen bir durumdur. Nakledilen bağışçı hücrelerinin (graft), hastanın kendi dokularını (host) “yabancı” olarak algılayıp onlara saldırmasıdır.
Akut GVHH: İlk 100 günde deri (döküntü), karaciğer (sarılık) ve bağırsakları (ishal) etkileyebilir.
Kronik GVHH: Daha geç dönemde ağız kuruluğu, cilt sertleşmesi ve akciğer sorunları ile seyredebilir. Bağışıklık baskılayıcı ilaçlarla kontrol altında tutulmaya çalışılır.
Nakil Sonrası Erken ve Geç Dönem Komplikasyonları
Enfeksiyonlar: Bağışıklık sistemi henüz zayıf olduğunda virüs, bakteri ve mantar enfeksiyonları en büyük risktir.
Organ Hasarları: Kemoterapinin yan etkisine bağlı olarak karaciğer (VOD/SOS) veya böbrek fonksiyonlarında geçici bozulmalar görülebilir.
Geç Dönem: Katarakt gelişimi veya hormonal değişiklikler (kısırlık gibi) uzun vadede izlenen durumlardır.
Evde Bakım ve Enfeksiyondan Korunma Yöntemleri
Hastaneden taburcu olduktan sonraki ilk 100 gün “altın dönemdir”.
Hijyen: Evde toz tutan eşyalar (halı vb.) azaltılmalı, ortam düzenli havalandırılmalıdır.
Beslenme: Az pişmiş etlerden, açıkta satılan gıdalardan ve iyi yıkanmamış sebzelerden kaçınılmalıdır (Düşük mikrobiyal diyet).
Ziyaretçi Kısıtlaması: Kalabalık ortamlardan uzak durulmalı ve maske kullanımı sürdürülmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kemik İliği Nakli Ücretli midir? (SGK Kapsamı)
Türkiye’de kemik iliği nakli, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) kapsamında olan bir tedavidir. Vakıf ve özel hastanelerin birçoğu ile SGK arasında bu tedaviye yönelik özel anlaşmalar bulunmaktadır. Hastanın durumuna ve seçilen merkeze göre fark ücretleri değişkenlik gösterebilir; bu konuda ilgili merkezin finans birimiyle görüşmek en sağlıklı yoldur.
Nakil Sonrası Günlük Hayata ve Egzersize Ne Zaman Dönülür?
Genellikle nakilden sonraki 3. ila 6. aylarda hafif yürüyüşlere başlanabilir. Tam işe dönüş ve yoğun fiziksel aktivite, bağışıklık sisteminin tam iyileştiği 1. yılın sonunda doktor onayı ile gerçekleşir.
Kemik İliği Kendini Ne Kadar Sürede Yeniler?
Nakledilen hücrelerin kan üretmeye başlaması 2-3 haftayı bulsa da, bağışıklık sisteminin tam kapasite (hastalıklardan korunacak düzeyde) çalışması otolog nakillerde 6-12 ay, allojeneik nakillerde ise 1-2 yılı bulabilir.
Prof. Dr. Erdinç Özek: “Taburculuk bir bitiş değil, yeni bir başlangıçtır. Evdeki titizliğiniz ve ilaç uyumunuz, bizim hastanede verdiğimiz mücadelenin başarısını perçinleyen en büyük etkendir. Ateşiniz 38 dereceye ulaştığında ‘sabahı beklemeyin’, derhal ekibimize ulaşın.”
Bilimsel Kaynakça
Bu içerik hazırlanırken aşağıdaki otoritelerin güncel protokolleri ve yayınları referans alınmıştır:
European Society for Blood and Marrow Transplantation (EBMT) Handbook.
The Lancet Haematology – Advances in Allogeneic Hematopoietic Cell Transplantation.
PubMed: Recent trends in haploidentical stem cell transplantation (2025).
Uzman Görüşü ve Randevu
Kemik iliği nakli ve kök hücre tedavisi, her hastanın genetik yapısına ve hastalığının evresine göre kişiselleştirilmesi gereken, yüksek uzmanlık gerektiren bir süreçtir. Tedavi seçenekleri, nakil türleri ve süreç yönetimi hakkında daha detaylı bilgi almak için Prof. Dr. Erdinç Özek’ten randevu alabilir, klinik değerlendirme sürecinizi başlatabilirsiniz.